Onderdosering in infuustherapie

Hoe ontstaat onderdosering?

Een oorzaak van onderdosering is het probleem van het zogenaamde dode volume. Dit is de hoeveelheid voorgeschreven intraveneus geneesmiddel dat na de infusie in de infuusset achterblijft en dus nooit bij de patiënt terechtkomt. Onderdosering kan leiden tot een verminderde behandelingsrespons of mislukte behandeling en kan zelfs bijdragen aan het groeiende probleem van resistenties tegen antibiotica of chemobehandeling.

Feiten over onderdosering

Gemiddeld krijgt een patiënt tien geneesmiddelen per dag en wordt er minstens één medicatiefout per dag gemaakt.^[1,2] Onderzoeken naar onderdosering hebben nog zorgwekkendere resultaten opgeleverd:
 

• Bij infusies van 50 ml blijft tot 32,2% van het actieve geneesmiddel in het restvolume in de infuuslijn achter.^[3]
• Tijdens antibioticatherapie wordt tot 50% van het geneesmiddel ondergedoseerd.^[4]
• Bij geneesmiddeleninfusies met een klein volume mag 10-32% van de voorgeschreven dosis niet worden toegediend.^[5]

Oorzaken van onderdosering

Onderdosering kan ontstaan als gevolg van fouten bij de berekening of bereiding van het geneesmiddel.^[6] Een vaak over het hoofd geziene oorzaak is echter de term 'dood volume' of 'restvolume'. Deze termen betekenen eigenlijk hetzelfde, namelijk het (variabele) volume van een voorgeschreven geneesmiddel dat in het infuussysteem achterblijft nadat de infusie is beëindigd. Zonder maatregelen te nemen om ervoor te zorgen dat dit volume ook wordt toegediend, ontvangen de patiënten niet hun volledige voorgeschreven medicatiedosis – met mogelijk nadelige gevolgen zoals inefficiëntie of resistentie.^[7]
Het dode volume kan sterk variëren afhankelijk van het gebruikte type infuussysteem, de lengte en diameter van de infuuslijnen en de toepassing van connectoren (bijv. Y-connectors), die ook aanzienlijke vertragingen kunnen veroorzaken bij de toediening van geneesmiddelen, met name bij kleine volumes en bij het gebruik van langzame, geconcentreerde infusies.^[8]

Dood volume kan het gevolg zijn van: 

• Gebrek aan bewustzijn: 50% van zorgverleners negeert dood volume.^[9]
• Gebrek aan duidelijke lokale en nationale richtlijnen voor de juiste procedure bij intraveneuze infusies.^[10]
• Toedieningssets voor infuustherapie worden niet routinematig gespoeld.^[7]
• Als er geen infuusvloeistoffen/zoutoplossingen worden voorgeschreven, mogen verpleegkundigen geen infuusvloeistof ophangen.^[11]

Gevolgen van onderdosering

Onderdosering kan leiden tot het mislukken van de therapie.^[7]

Uit berekeningen die aan de Hull University werden uitgevoerd, bleek dat een onderdosering van 16 ml per infuusset bij een antibioticatherapie dat gedurende 12 weken werd voorgeschreven, resulteerde in het equivalent van 12 gemiste doses. Met "grote bezorgdheid over de impact die dit zou kunnen hebben op klinische resultaten, zoals het stimuleren van antibioticaresistentie en infecties".^[12]

• Bij antibioticatherapie kan onderdosering leiden tot de opkomst van resistente organismen.^[13] In de VS veroorzaakt resistentie tegen antibiotica naar schatting 2,8 miljoen ziekten en meer dan 35.000 sterfgevallen per jaar.^[14]
• Niet-herkende onderdosering leidt tot een relatieve afname van bijna 20% in overleving voor vrouwen die adjuvans chemotherapie voor borstkanker krijgen.^[15]
   

En onderdosering is natuurlijk een medicatiefout, die in verband wordt gebracht met levensbedreigende complicaties en overlijden.^[16]

Financiële gevolgen

Genoemde gevolgen voor de gezondheid gaan gepaard met een langer herstel van de patiënt, meer benodigde geneesmiddelen, extra tijd voor het personeel en extra kosten voor niet-effectieve apparatuur en geneesmiddelen.^[4] Studies bevestigen deze veronderstelling: onderzoekers van het Hull University Teaching Hospital (UK) schatten dat de onbedoelde onderdosering van intraveneuze antibiotica leidde tot een verspilling van £ 9,09 per set (ongeveer 1500 antibioticadoses per jaar), wat neerkomt op een medicijnverspilling van bijna £ 14.000 per jaar.^[12]

Preventieve maatregelen

Personeel opleiden en bewustmaking over het probleem van onderdosering: in één onderzoek was oncologie het enige gebied waar spoelen de standaardprocedure was, in andere gebieden was het optioneel.^[17]

Gebruik toedieningssets met microbore om het dode volume te minimaliseren.^[18]

Spoelen: intraveneuze infuussets moeten routinematig worden gespoeld om ervoor te zorgen dat de volledige hoeveelheid geneesmiddel wordt aangebracht.^[19]
- Let op: het volume dat voor het spoelen wordt gebruikt, moet bij patiënten met vloeistofbeperkingen tot een minimum worden beperkt.
- Let op: spoel met een geschikte vloeistof (NIVAS-richtlijnen voor in-line spoelen).

 Gebruik sets die ervoor zorgen dat het restvolume tot een absoluut minimum wordt beperkt.